preloder
کور / نور ليکوالان / ‘پښتون’ پرون، نن او سبا – سید یاسر علي شاه

‘پښتون’ پرون، نن او سبا – سید یاسر علي شاه

کله چې د یونین جېک جنډه پۀ بالاحصار پورته ولاړه وه او د پېرنګي د اسپو ټکار د پښتنو پۀ کوڅو کښې اورېدے شو نو پښتونخوا سور تنور ؤ. پۀ دغه تنور کښې احساسات هم سوزېدل او د پښتون د سر حیات هم سوزېدۀ. هر کله چې د جېل خانې او جېل خانې فرق ختم شو او سپېېځلي روایات ممات شو او غندلي روایات زیات شو نو دغه وخت ؤ چې پښتون قام کښې هادي پېدا شو. دغه هادي د ازادۍ حجت هم پېژندو او د قلم کتاب حرمت هم – دغه هادي د قام ژبې ته ګفتار وبخښلو، ګفتار ته ئې کردار وبخښلو. اضطراب له ئې سکون ورکړو او پښتون ئې له ‘پښتون’ ورکړلو – دغه ‘پښتون’ اصل ‘پښتون’ ؤ چې پۀ پاڼو ئې د قام د رد قیصه پرته ه. دا ‘رساله’ وه چې خو د فوځ ‘رساله’ نۀ وه چې د ټوپک د بټ سره روانه وه؛ دا رساله د هغه اولس اواز ؤ چې لکه د نېنې د بټ تړقېدلے ؤ. ‘پښتون’ رساله د قام د دردمندو صلاح وه، د ځپلي قام اصلاح وه، د ازادۍ حسن ؤ.

‘پښتون’ رسالې پۀ قامي لوحه بلها ابراهیمي قدمونه ثبت کړل. وړومبي دور کښې باچا خان مدیر شو، خادمان ئې د قام د خادم تر څنګ شول او د قام د اصلاح نغمه لۀ ‘اتمانزو’ پورته شوه. دا نغمه څۀ عجبه اسرافیلي نغمه وه – د بدبخته غاصبانو فکر ئې وژلو او د قام فکر ئې ژوندے کولو. دغه نغمه د اتمانزو د خړو کورونو لۀ حصاره ووته او د بالاحصار پۀ تورو تمبو ورغله. دغه تمبې ئې وشړقېدې – ‘پښتون’ بندي شو – باچا خان بندي شو خو فکر قېدي نۀ شو. باچا خان چې راخلاص شو نو د دغه فکر ډولۍ نوره هم روښانه شوې وه.

کال نولس یو دېرش – د مۍ میاشت وه – اونې لکه د بتانو نېغې ولاړې وې خو قام ساه موندلې وه. ‘پښتون’ ساه موندلې وه. عبدالخالق خلیق د ‘پښتون’ ډولۍ له اوږه ورکړه. دا هغه عبدالخالق خلیق ؤ چې پۀ بنو کښې باچا خان ته د دۀ ډرامه واورولې شوه نو بې اختیاره د باچا خان د خولې نه دعا وخته. د ‘پښتون’ ذمه وارۍ عبدالخالق خلیق ته هغه وخت حواله شوې چې پۀ خدائي خدمتګارو د کفر فتوې لکه د باران راورېدې او د پېرنګي اېجنټان پۀ دغه حواله ډېر فعال وو. عبدالخالق خلیق پۀ دغه ماحول کښېې پۀ ډېر ښۀ انداز خپلې ذمه وارۍ تر سره کولې. پېرنګي چې ولیدل چېې زمونږ د فتوو بازار سړېږي او قام پوهېږي نو پېرنګي یو ځل بیا د ‘پښتون’ رسیالې جنجیان او د اادۍ د ډولۍ مئینان پۀ قېد کړل. عبدالخالق خلیق قېد کړے شو خو خوشبو چا قېد کړې ده؟ عبدالخالق خلیق د جېل شډلې زمکې هم د فکر پۀ کالو ښائسته کولې. هر کله چې کاله 1938 راغے، د سپرلي میاشت وه – عبدالخالق خلیق د بنده راخلاص شو او یو وار بیا د ‘پښتون’ رسالې ذمه واري ئې واخسته. دا اوس هغه وخت ؤ چې د ازادۍ د حسن نغمې د ‘پښتون’ رسالې پۀ مقدسو صفحو ثبت کېدې؛ پکښې پۀ عالمي منظرنامه هم لیکل کېدل او دا پېرنګي چرته برداشت کولے شول. یو وار بیا پۀ ‘پښتون’ ګزار وشو. دا کال 1940 ؤ او عبدالخالق خلیق یو ځل بیا بندي کړے شو، رساله بیا بنده کړې شوه.

عبدالخالق خلیق او د هغۀ ملګرو دومره کار کړے ؤ چې د خلقو پۀ تندو او زړونو د ‘پښتون’ مضامین او اداریې لیک وې. دا زړونه چا تړلے شو؟ دا تندي چا ماتولے شو؟

یو ځل بیا د مۍ مشات راغله. دا کال 1945 ؤ. عبدالخالق خلیق ته یو ځل بیا د ‘پښتون’ رسالې ذمه وارۍ وسپارلې شوې. دا هغه وخت ؤ چې ‘پښتون’ د پښتنو درشلو ته رسېدلے ؤ. ‘پښتون’ رساله د پښتون قام حجرو او کورونو کښې دېره شوې وه او د استعمار پۀ ماڼو ئې زلزلې راوستې وې. پېرنګي پښې سپکې کړې او باقیاتو ئې وړومبے ګزار پۀ ‘پښتون’ رساله وکړو او دغه کال 1947 ؤ – د قیوم خانۍ وحشت او دهشت ښۀ پۀ عروج ؤ. د ازادۍ ډولۍ د جونګړو پۀ ځاے د سامراجیانو او استعمار پۀ محل کښې دېره شوه او شپږ سوه جنجیان ووهلے شو، وټکولے شو – سامراجیانو د شعور لیتکے چرته پرېښودو؟ د کوشش باوجود د ‘پښتون’ رسالې اجراء ته ئې خنډونه پېدا کول. د پښتون وړومبے دور چې 1928 نه شروع شوے ؤ، پۀ کال 1947 ختم شو.

باچا خان بابا تر وفاته دغه یو ارمان لرلو چې پښتون رساله بیا شروع شي. د دې ‘هادي’ ارمان پۀ مرګ پوره شو چې کله د ‘مهدي’ پۀ ادارت کښې ‘پښتون’ رساله بیا وتل شروع شو. مهدي شاه باچا سترګې غړولې هم پۀ ‘پښتون’ وې او وفات هم د ‘پښتون’ د قافلې سره شو. مهدي باچا یو وار بیا پۀ خپلو صلاحیتونو ‘پښتون’ رساله وځلوله او د ملګ بابا فکر ئې هر در او هر ور ته ورسولو او تر مرګه ئې دغه امانت لکه ایمان وپاللو.

باچا صاحب د اکتوبر 1989 نه تر کال 1995 پورې د ‘پښتون’ رسالې قافله ښه پۀ ایماندارۍ مخ پۀ وړاندې بوتله او د دغه امانت خیال ئې لکه د خپل ایمان وساتلو. باچا صاحب نه پس شېر شاه ترخوي، هاشم مرتضٰي خان شاهین د ‘پښتون’ قافلې سره تړلي پاتې شو. دا دوېم دور پۀ کال 1999 کښې ختم شو او ‘پښتون’ رساله د مالي بحران لۀ کبله بنده شوه. دا بحران تر دسمبر کال 2006 پورې وغزېدو.

جنورۍ کال 2006 کښې یو وار بیا پښتون رساله منظر عام ته راغله. دا ځل د یویشتمې صدۍ د غوښتنو سره سم رحمت شاه سائل دغه ذمه وارۍ تر سره کړې. سائل صاحب چې څنګه خپله شاعرۍ کښې د پښتون وطن څړیکې سندرې کړې وې او دا څړیکې ئې د سپین استعمار د تورو زامنو ایوانونو ته رسولې وې، دغه رنګ ئې د ‘پښتون’ پۀ پاڼو هم هر لفظ کښې د شعور لیتکي روښانه کړل. ‘پښتون’ دې دوره کښې د کاغذ سره د نوي دور د تقاضو سره سم پۀ انټرنېټ هم خورېدل شروع شول. د پښتنو د سیاسي شعور پراختیا کښې د سائل صاحب کردار د تاریخ یوه روښانه، بېداره او شورېدلې برخه ده.

اګست 2017 کښې حیات روغانے راغے چې تر دې دمه دغه ذمه وارۍ د ‘پښتون’ د مدیر پۀ حېث تر سره کوي. د هغۀ سره د اعزازي مدیر پۀ توګه فېصل فاران او د مرستیال مدیرانو پۀ حېث سجاد ژوندون او نائیله شمال صافۍ شراکت لري. اوس خو ‘پښتون’ هاغه درشلونو ته هم ورسېدو چې د قیوم خان بد روح پرې ناست ؤ. ‘پښتون’ رساله د یو نوي انداز او جذبې سره پښتنو کښې د سیاسي، سماجي او ادبي شعور پراختیا کښې خپل تاریخي کردار ادا کوي.

چې پس رو د خپل رهبر شه لۀ اخلاصه
لۀ مقصوده بهرور شه لۀ اخلاصه
د پدر و مرتبې ته به ورسې
چې پۀ نغوته د پدر شه لۀ اخلاصه

علي محمد مخلص

پۀ ‘پښتون’ مجله

د لیکل شوي پي اېچ ډي تهیسز

‘د پښتو ادب پۀ ترقۍ کښې د ‘پښتون’ رسالې کردار’

نه د ‘پښتون’ مختلف دورونه

د ملګري ډاکټر اشفاق احمد وطنیار )پۀ ګور دې ئې رڼا وي(، پۀ پي اېچ ډي تهیسز کښې د اخذ شوې نتیجې پۀ رڼا کښې د ‘پښتون’ د مختلفو دورونو او مدیرانو تفصیل پهــ دا ډول دے:

  • وړومبے دور:

‘د وړومبي دور’ وړومبۍ موده: مۍ 1928 – اپرېل 1930

باچا خان او خادم محمد اکبر

‘د وړومبي دور’ دوېمه موده: مۍ 1931 – جنوري 1932

باچا خان او عبدالخالق خلیق*

* هر څو خلیق صاحب پهٔ ډاک محکمه کښې ملازم ؤ او د سرکار د نوکرۍ پهٔ وجه ورته د داسې کوم خدمت کولو اجازت نهٔ ؤ او اندېښنه وه چې سرکار به ئې د ملازمت نه بې دخله کړي، ځکه د باچا خان پهٔ وېنا خلیق صاحب به د خپلې نامې پهٔ ځاے قلمي نامه ‘عطاء الله’ کاروله.

‘د وړومبي دور’ درېمه موده: اپرېل 1938 – دسمبر 1940

باچا خان او عبدالخالق خلیق ]عطاء الله[

‘د وړومبي دور’ څلورمه موده: اګست 1945 – اګست 1947

  • دوېم دور:

اکتوبر 1989 – فروري 1999

عبدالولي خان او میر مهدي شاه باچا

مرستیال: لطیف وهمي او مرتضٰي شاهین

  • درېم دور:

جنوري 2016 نه تر دې دمه دوره کښې د جنوري 2006 نه جولائي 2017 پورې رحمت شاه سائل او لیاقت سیماب او د اګست 2017 نه تر دې دمه حیات روغانے او فېصل فاران چې مرستیالو کښې ورسره سجاد ژوندون او نائیله شمال صافۍ شامل دي.

 

تبصره وکړئ
شريک ئې کړئ

دا هم په زړه پورې مطلب دی

خدائي خدمتګار شېخ رحیم الله – اعجاز خټک

خدائي ختدمګار شېخ رحيم الله کلے: کوزه لاچۍ )لاچي پايان( ضلع: کوهاټ د زېږون کال: …